🌱 Яшил ўғитлар (сидератлар) — тупроқ унумдорлигини ошириш мақсадида махсус экиладиган ўсимликлар бўлиб, улар тупроқ таркибини бойитади, тузилмасини яхшилайди ва экологик жиҳатдан хавфсиз озиқлантириш манбаи ҳисобланади. Сидератлар кўпинча минерал ўғитларга табиий муқобил сифатида қўлланилади.
Яшил ўғитларнинг асосий вазифалари
🔹 Азот билан бойитиш
Дуккакли сидерат ўсимликлар атмосферадаги азотни ютиб, уни тупроқ таркибига ўтказади. Натижада кейинги экинлар учун табиий азот манбаи шаклланади.
🔹 Тупроқ тузилмасини яхшилаш
Сидератлар тупроқнинг ҳаво ва сув ўтказувчанлигини оширади, зичлигини камайтиради ва илдиз тизимининг ривожланиши учун қулай муҳит яратади.
🔹 Эрозиядан ҳимоя ва органик модда манбаи
Яшил ўғитлар тупроқ юзасини қоплаб, шамол ва сув орқали ювилишдан ҳимоя қилади. Чириганидан сўнг тупроқда кўп миқдорда органик модда ҳосил бўлиб, умумий унумдорлик ошади.
🔹 Бегона ўтларга қарши табиий кураш
Сидерат ўсимликлар тез ўсиб, бегона ўтларга жой ва озиқа моддалари етишмаслигига сабаб бўлади.
Сидерат сифатида кенг қўлланиладиган ўсимликлар
✅ Дуккакли экинлар: нўхат, ловия, беда, соя
— Азот тўплашда энг самарали ҳисобланади.
✅ Дон экинлари: арпа, жавдар, сули
— Тупроқ структурасини яхшилайди ва бегона ўтларга қарши яхши натижа беради.
✅ Крестли экинлар: хантал, шолғом, редиска
— Тупроқни зараркунандалардан ҳимоя қилади ва микроэлементлар билан бойитади.
Сидератларни экиш ва қўллаш вақти
📌 Яшил ўғитлар асосан асосий экинлар оралиғида ёки ҳосил йиғиб олингандан сўнг экилади. Кўп ҳолларда улар кузда ёки эрта баҳорда экилиб, гуллаш арафасида ёки гуллашдан кейин ўриб, тупроққа ҳайдаб юборилади.
🔄 Бу усул ўсимлик массасининг тез парчаланишига ва озиқ моддаларнинг тупроққа ўтишига ёрдам беради.
Амалий самарадорлик
📊 Тадқиқотларга кўра, 1 гектар ерга 35–45 тонна яшил масса ҳайдаб юборилганда, тупроққа 150–200 кг азот тушади. Бу миқдор ўртача 35–40 тонна гўнг таъсирига тенгдир.
❗ Гўнг етишмайдиган шароитда сидератлар унинг самарали ўрнини боса олади. Ҳатто айрим ҳолларда яшил ўғитлар таркибидаги азот миқдори гўнгдагидан ҳам юқори бўлиши мумкин.
